Η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των ψηφιακών υπηρεσιών από τους εφήβους βρίσκεται ψηλά στην ατζέντα των πολιτικών σε όλον τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ).
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Την ώρα που ορισμένες χώρες εξετάζουν σήμερα απαγορεύσεις έως τα 16 έτη, άλλες προκρίνουν πιο ήπιες λύσεις με χαμηλότερα όρια ηλικίας.
Την ίδια στιγμή, η ψηφιακά προηγμένη Εσθονία απορρίπτει ανοιχτά την ιδέα ενός ελάχιστου ορίου ηλικίας σε επίπεδο ΕΕ για τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, υπογραμμίζοντας τη σημασία του ψηφιακού γραμματισμού μεταξύ ανηλίκων, εκπαιδευτικών και γονέων, αλλά και της πιο αποτελεσματικής εφαρμογής των υφιστάμενων νομικών πλαισίων, όπως ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA).
Πριν από λίγες εβδομάδες, ειδική ομάδα εμπειρογνωμόνων, με επικεφαλής τον Prof. Dr. Jörg M. Fegert και τη Dr. Maria Melchior, παρουσίασε μια έκθεση για την ασφάλεια των παιδιών στο διαδίκτυο, με πρακτικές συστάσεις.
Η έκθεση είναι συνολικά ισορροπημένη και αναγνωρίζει ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται όλοι οι ανήλικοι κάτω των 18 ετών με τον ίδιο τρόπο, ωστόσο αφήνει μεγάλο περιθώριο ερμηνείας στους υπευθύνους χάραξης πολιτικής της ΕΕ, ενώ παράλληλα αντανακλά την έμφαση της Επιτροπής σε νέες υποχρεώσεις για τις πλατφόρμες, βασιζόμενη σε μεγάλο βαθμό σε ήπιες παρεμβάσεις για τη συμμετοχή των γονέων.
Τα ισχύοντα νομικά πλαίσια στην πράξη
Η συζήτηση για το θέμα παραμένει αρκετά απλουστευτική στο επίπεδο των κρατών μελών, εστιάζοντας κυρίως στο ελάχιστο όριο ηλικίας χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και άλλων ψηφιακών υπηρεσιών.
Επιπλέον, χώρες όπως η Γαλλία έχουν πρόσφατα απαγορεύσει τα smartphones στα σχολεία.
Παρότι το ζήτημα είναι εύκολο να εξηγηθεί και προσφέρει σημαντικά πολιτικά οφέλη, τα τεχνικά στοιχεία και η θεσμική ικανότητα που απαιτούνται για την εφαρμογή τέτοιων μέτρων σπάνια αποτελούν μέρος της συζήτησης.
Η συζήτηση σε επίπεδο ΕΕ για την προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο δεν είναι ούτε νέα ούτε παραμελημένη.
Η ΕΕ έχει ήδη θεσπίσει πλήθος διατάξεων σε διάφορες νομοθεσίες που αποσκοπούν στην προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο.
Ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA), για παράδειγμα, χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση σχεδιαστικών χαρακτηριστικών των πλατφορμών που ενδέχεται να είναι επιβλαβή, ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων (GDPR) προβλέπει εγγυήσεις για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και της συναίνεσης των παιδιών στο διαδίκτυο, ενώ η Οδηγία για τις Υπηρεσίες Οπτικοακουστικών Μέσων (AVMSD) επεκτάθηκε πρόσφατα ώστε να καλύπτει νέες μορφές οπτικοακουστικού περιεχομένου και πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο.
Η λίστα συνεχίζεται με τον Νόμο για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), την Οδηγία για τις Αθέμιτες Εμπορικές Πρακτικές (UCPD), την Οδηγία για τα Δικαιώματα των Καταναλωτών (CRD), την Οδηγία για τους Καταχρηστικούς Όρους στις Συμβάσεις (UCTD), τον Γενικό Κανονισμό για την Ασφάλεια των Προϊόντων (GPSR), την Οδηγία για την ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων (PLD), τον Κανονισμό για τις πολιτικές διαφημίσεις (PAR), το ευρέως επικριμένο Chat Control 1.0 και τις προτάσεις για το Chat Control 2.0, καθώς και πολλές ακόμη κατευθυντήριες γραμμές, μηχανισμούς συνεργασίας, στρατηγικές, πολιτικές δηλώσεις και προγράμματα ψηφιακού γραμματισμού.
Όπως συμβαίνει και με άλλες συζητήσεις γύρω από την προστασία των καταναλωτών στο διαδίκτυο, η τρέχουσα δημόσια συζήτηση για την προστασία των ανηλίκων επικεντρώνεται στην εισαγωγή νέων κανονιστικών επιπέδων και μηχανισμών, αντί στην καλύτερη εφαρμογή των υφιστάμενων κανόνων.
Για τον σκοπό αυτό, η ΕΕ έχει παρουσιάσει τη δική της εφαρμογή επαλήθευσης ηλικίας, αναμένεται σύντομα να προτείνει ένα ελάχιστο όριο ηλικίας χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης σε επίπεδο ΕΕ μαζί με πρόσθετες υποχρεώσεις για τις πλατφόρμες και υποστηρίζει εκ των προτέρων απαιτήσεις σχεδιασμού, όπως η απαγόρευση της «απεριόριστης» κύλισης.
Προκλήσεις: παρακάμψεις, ασφάλεια δεδομένων και κατακερματισμός
Οι αρνητικές εμπειρίες του Ηνωμένου Βασιλείου και της Αυστραλίας, όπου οι έφηβοι παρακάμπτουν τους τοπικούς περιορισμούς με διάφορους τρόπους, από τη χρήση VPN έως τη μετάβαση σε περιθωριακές και λιγότερο ρυθμισμένες πλατφόρμες, έχουν περιπλέξει σημαντικά την πολιτική συζήτηση.
Οι ευρωπαίοι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής καλούνται πλέον να λάβουν υπόψη παραδείγματα από άλλες χώρες και να καθορίσουν προληπτικά μέτρα ώστε να αποτραπεί ένα αντίστοιχο σενάριο στην Ευρώπη.
Μέχρι στιγμής, η προσπάθεια δεν έχει αποδώσει: στις αρχές του έτους, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε μια εφαρμογή επαλήθευσης ηλικίας, η οποία όμως δέχθηκε κριτική ως αναξιόπιστη, καθώς παράγοντες τεχνητής νοημοσύνης μπορούσαν να την παρακάμψουν «μέσα σε λίγα λεπτά».
Επιπλέον, η ΕΕ οφείλει να τηρεί τις αρχές προστασίας και ελαχιστοποίησης των δεδομένων, ιδίως με φόντο τον ολοένα αυξανόμενο αριθμό διαρροών δεδομένων τόσο σε ιδιωτικές ψηφιακές πλατφόρμες όσο και σε δημόσιες υπηρεσίες.
Τέλος, η αποσπασματική προσέγγιση των κρατών μελών ως προς το ελάχιστο όριο ηλικίας χρήσης ενδέχεται να δυσκολέψει τις προσπάθειες για επίτευξη μιας ενιαίας ευρωπαϊκής συμφωνίας στο ζήτημα.
Οι χώρες που έσπευσαν να θεσπίσουν τις δικές τους εκδοχές τέτοιων νόμων αναμένεται να αντισταθούν στη σύσταση της ειδικής ομάδας να επικεντρωθεί στον περιορισμό της πρόσβασης για ανηλίκους κάτω των 13 ετών, επικαλούμενες το ίδιο το κείμενο της έκθεσης, όπου αναφέρεται ότι οι «χώρες μπορεί να προτιμήσουν να υιοθετήσουν ένα υψηλότερο όριο από τα 13 έτη».
Ενίσχυση της ανθεκτικότητας: ο ρόλος γονέων και φροντιστών
Σύμφωνα με την έκθεση, η ασφάλεια των ανηλίκων στο διαδίκτυο αποτελεί πρωτίστως ευθύνη των παρόχων μέσων κοινωνικής δικτύωσης και ψηφιακών υπηρεσιών, ενώ ο ρόλος των γονέων και φροντιστών έρχεται σε δεύτερο πλάνο:
«Οι πάροχοι μέσων κοινωνικής δικτύωσης και άλλων ψηφιακών υπηρεσιών διατηρούν την κύρια ευθύνη για την προστασία των ανηλίκων στις υπηρεσίες τους. Επιπλέον, οι γονείς και οι φροντιστές έχουν σημαντικό ρόλο στην επίβλεψη του χρόνου που τα παιδιά και οι έφηβοι περνούν online και στην καθοδήγηση των ανηλίκων ώστε να αντιμετωπίζουν τους κινδύνους που συναντούν σε περιβάλλοντα κοινωνικών δικτύων μαζί».
Είναι γεγονός ότι ο ρόλος της γονικής επίβλεψης μειώνεται όσο το παιδί μεγαλώνει, αποκτά μεγαλύτερη αυτονομία και επηρεάζεται ολοένα περισσότερο από τους συνομηλίκους του.
Εξίσου αλήθεια είναι ότι πολλοί γονείς δεν διαθέτουν τα μέσα, τον χρόνο ή τις ψηφιακές δεξιότητες για να αξιοποιήσουν τα διαθέσιμα εργαλεία γονικού ελέγχου.
Ωστόσο, η πολιτισμική αλλαγή που οραματίζονται η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και πολλοί τοπικοί πολιτικοί θα καταστεί εφικτή μόνο εφόσον τα ρυθμιστικά μέτρα συνδυαστούν με δράσεις ψηφιακού γραμματισμού και ενισχυθεί ουσιαστικά η συμμετοχή των γονέων.
Ιδίως αν ληφθεί υπόψη ότι οι ίδιοι οι γονείς συχνά διευκολύνουν την παραβίαση των κανόνων και προσφέρουν στα παιδιά τους ανεμπόδιστη πρόσβαση στον ψηφιακό κόσμο.
Υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία για τη χρήση των διαθέσιμων επιλογών γονικού ελέγχου από τους ευρωπαίους γονείς· ωστόσο, έρευνα του 2020 από το δίκτυο EU Kids Online δείχνει ότι, κατά μέσο όρο, μόλις το 22% των ευρωπαίων γονέων χρησιμοποιούσε εργαλεία γονικού ελέγχου.
Λίγο πιο ενεργοί εμφανίζονταν οι γονείς στη Γαλλία και τη Μάλτα, ενώ μόλις το 12% των Λιθουανών γονέων και το 14% των Τσέχων γονέων χρησιμοποιούσαν μηχανισμούς γονικού ελέγχου το 2020.
Η ειδική ομάδα εμπειρογνωμόνων υιοθετεί μια σχετικά ήπια προσέγγιση ως προς τη συμμετοχή των γονέων, επικεντρώνοντας σε δράσεις ψηφιακού γραμματισμού, κατευθυντήριες οδηγίες και υποστηρικτικά εργαλεία.
Ωστόσο, μια ουσιαστική πολιτισμική αλλαγή συνήθως απαιτεί τον συνδυασμό ήπιων μέτρων με δεσμευτικές υποχρεώσεις, όχι μόνο για τις ψηφιακές πλατφόρμες αλλά και για τους γονείς.
Παρότι η ΕΕ διαθέτει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο προστασίας των παιδιών, το οποίο εφαρμόζεται από τις αρμόδιες τοπικές αρχές, η τρέχουσα πολιτική συζήτηση για τους ανηλίκους στο διαδίκτυο δεν περιλαμβάνει άμεσα κίνητρα ή μηχανισμούς λογοδοσίας για τους γονείς.
Χωρίς σαφώς καθορισμένες ευθύνες των γονέων για τον περιορισμό της υπερβολικής χρήσης οθονών, του κυβερνοεκφοβισμού και της διαδικτυακής κακοποίησης άλλων παιδιών, πολλοί γονείς ενδέχεται να παραμείνουν παθητικοί, βασιζόμενοι αποκλειστικά στις τοπικές ή ευρωπαϊκές ρυθμίσεις αντί να αναλάβουν ενεργό ρόλο για την ψηφιακή ευημερία των παιδιών τους.
Το κείμενο δημοσιεύτηκε αρχικά στο EU Tech Loop (πηγή στα Αγγλικά) και αναδημοσιεύεται στο Euronews στο πλαίσιο συμφωνίας συνεργασίας.
